Europa staat onder druk door polarisatie, desinformatie en opkomend nationalisme. Extremistische partijen winnen terrein, culturele instellingen verliezen financiering en buitenlandse inmenging verdiept de verdeeldheid. Toch blijft cultuur een bijzaak in het politieke debat, ver achter defensie, veiligheid en kunstmatige intelligentie. Volgens critici is dat een strategische fout.
‘Cultuur is een uitzonderlijk strategische troef voor Europa. Prodemocratische krachten benutten haar te weinig, populisten misbruiken haar,’ zegt Isabelle Schwarz, Head of Public Policy bij de European Cultural Foundation (ECF). Sinds 1954 ondersteunt en financiert de onafhankelijke stichting culturele en maatschappelijke projecten die mensen in heel Europa samenbrengen. Een bekend voorbeeld is de bijdrage aan de totstandkoming van het Erasmus+ programma.
Een strijd om betekenis en erbij horen
Volgens Schwarz begrijpen tegenstanders van een steeds hechtere Europese Unie maar al te goed hoe krachtig cultuur is. Ze wijst op Italië, waar de regering culturele instellingen langs ideologische lijnen hervormt, cultuurbudgetten inkort en de steun aan maatschappelijke ruimtes afneemt. Haar collega Philipp Dietachmair, Head of Programmes, wijst op Oekraïne, waar Rusland een cultuuroorlog voert met de boodschap dat Oekraïners geen eigen taal, cultuur of land hebben. De stichting steunt daar culturele werkers. Voor Schwarz gaat democratie over meer dan instituties. ‘Het is een strijd om betekenis, om verhalen en om de toekomst.’ De European Sentiment Compass 2026 van de stichting, met bijna 6.000 respondenten, laat zien dat 31 procent in principe een sterker, meer verenigd en solidairder Europa wil. Zij betwijfelen echter of Europa dat kan waarmaken. Schwarz noemt dit een ‘verbeeldingskloof’. ‘Wanneer mensen geen betere toekomst voor zichzelf zien, kan frustratie snel explosief worden.’
Elkaar ontmoeten buiten de grote stad
De stichting zoekt antwoorden dicht bij huis, vaak ver van de grote steden. Veel dorpen en kleine steden hebben geen bioscoop of café meer. ‘Als je geen plekken hebt waar je anderen ontmoet, emotioneel verbinding maakt en voelt dat je erbij hoort, sluipt polarisatie erin,’ zegt Dietachmair.
Bibliotheken spelen daarom een sleutelrol. Ze zijn gratis, toegankelijk en staan open voor iedereen. Via Libraries for Europe verbindt de stichting bibliotheken tot een sociaal netwerk door het hele continent. ‘We bouwen geen bibliotheken, we investeren in de verbindingen tussen bibliotheken,’ zegt Schwarz.
Lakmoesproef
Het doel is niet om nationale of lokale identiteit te vervangen. Volgens Dietachmair kun je tegelijkertijd Amsterdammer, Nederlander en Europeaan zijn. ‘Een gevoel van erbij horen is iets waarin je voortdurend moet investeren.’ Die investering is urgent. Schwarz ziet de Europese verkiezingen van 2029 als lakmoesproef. Ze wil dat cultuur uit de marge komt en strategisch wordt opgepakt door maatschappelijke organisaties, filantropen en Europese instellingen. Wie dit werk wil steunen, kan terecht op culturalfoundation.eu/support. ‘Sommige mensen vinden het naïef om voor cultuur op te komen. De huidige geopolitieke situatie laat juist zien dat het naïef is om niet te investeren in de kracht van cultuur.’
